Mehmet'in Kalemi · Ekim 28, 2026

Altmış Yaşımdaki Benle Yüzleşme: Bir Ömrün İçinden Geçerken

Altmış yaşıma geldiğimde, hayatımın geride bıraktığım yıllarına daha önce hiç bakmadığım bir açıdan bakmaya başladım. Gençken zamanın önümde uzayıp gittiğini, yapacaklarımın, göreceklerimin ve yaşayacaklarımın henüz çok küçük bir bölümünü tamamladığımı düşünürdüm. Her yaşın kendine ait bir telaşı vardı. Çocukken büyümeyi beklerdim. Gençken bir an önce kendi ayaklarımın üzerinde durmak isterdim. İş hayatına başladığımda önümdeki yılları daha iyi bir gelecek kurabilmek için harcamam gerektiğine inanırdım. Emekliliğe yaklaştığımda ise bir zamanlar uzak görünen günlerin kapıma kadar geldiğini fark ettim. Şimdi altmış yaşındaydım. Aynaya baktığımda yüzümdeki çizgileri, saçlarımdaki değişimi, ellerimin üzerinde belirginleşen damarları ve yıllar boyunca taşıdığım yorgunluğun izlerini görebiliyordum. Fakat aynadaki adamın yalnızca bugünkü hâlim olmadığını da biliyordum. O yüzün ardında dünyaya yeni gelmiş bir bebek, okulun kapısından çekinerek giren bir çocuk, ergenliğin karmaşasını yaşayan bir genç, geleceği hakkında karar vermeye çalışan bir üniversite öğrencisi, geçimini sağlamak için yıllarca çalışan bir yetişkin ve nihayet hayatın hızını biraz olsun azaltmayı öğrenen bir insan vardı.

Bir gün, kendi hayatımı daha iyi anlayabilmek için geçmişimle konuşmaya karar verdim. Bunun gerçek anlamda mümkün olmadığını biliyordum. İnsan geçmişine geri dönemez, yaşadığı günleri yeniden yaşayamaz ve verdiği kararları değiştiremezdi. Ancak hafızanın kendine özgü bir kapısı vardı. İnsan bazen eski bir fotoğrafa bakarak, yıllardır görmediği bir sokağı hatırlayarak veya çocukluğundan kalma bir eşyayı eline alarak geçmişteki hâline yaklaşabilirdi. Ben de gözlerimi kapatıp hayatımın başladığı ana dönmeye çalıştım. Kendimi, altmış yaşındaki hâlimle, geçmişimin farklı dönemlerinde yaşayan benlerin karşısında otururken hayal ettim. Onlara sorular soracak, onların cevaplarını dinleyecek ve sonunda bugünkü adamın nasıl ortaya çıktığını anlamaya çalışacaktım. İlk karşıma çıkan kişi, henüz kendi varlığından bile haberi olmayan yeni doğmuş bir bebekti.

Doğum anımı düşünmeye başladığımda aklımda belirli görüntüler yoktu. O gün yaşananları kendi hafızamdan hatırlamam mümkün değildi. Hayatımın başlangıcı, benim anlatabileceğim bir anıdan çok, benden önce başlamış olan bir hikâyenin ilk sayfasıydı. Dünyaya gelişimden önce annemin aylar boyunca taşıdığı umutları, endişeleri ve hazırlıkları vardı. Ailem için o gün, yalnızca bir bebeğin doğduğu sıradan bir gün değildi. Benimle birlikte yeni sorumluluklar, yeni beklentiler ve geleceğe ilişkin yeni düşünceler de hayatlarına girmişti. Annemin beni kucağına aldığı ilk anı bilmiyordum. Babamın beni ilk kez gördüğünde ne düşündüğünü, yüzüme bakarken hangi duyguları yaşadığını da kesin olarak bilemezdim. Ancak altmış yaşımdan geriye baktığımda, doğumumun yalnızca benim başlangıcım olmadığını, ailemin de hayatında yeni bir dönemin başladığını anlayabiliyordum.

Kendimi o odada hayal ettim. Henüz dünyayı tanımıyordum. İnsanların kim olduğunu, konuşmalarının ne anlama geldiğini, bulunduğum yerin güvenliğini veya dışarıdaki hayatın nasıl işlediğini bilmiyordum. Açlık, sıcaklık, soğukluk, dokunma ve sesler benim için henüz anlamlandırılmamış deneyimlerdi. Beni kucağına alan insanların yüzlerini seçemiyor, onların taşıdığı kaygıları anlayamıyor, geleceğim hakkında kurdukları hayalleri duysam bile kavrayamıyordum. Benim için hayat, ihtiyaçlarımın karşılanması ve çevremdeki insanların varlığıyla sınırlıydı. Oysa bugün biliyorum ki insanın bütün hayatını etkileyecek ilk ilişkileri, çoğu zaman kendisinin hiçbir şey hatırlamadığı bu dönemde kurulmaya başlar.

Hayal ettiğim o küçücük bebeğe baktım. Ona, “Senin hakkında hiçbir şey bilmiyorum,” dedim. “Neler yaşayacağını, hangi insanlarla karşılaşacağını, ne zaman sevineceğini, ne zaman üzüleceğini ve hangi kararların hayatını değiştireceğini bilmiyorsun. Önünde uzun bir yol var. Bir gün büyüyeceksin, kendi kararlarını vereceksin ve benim şu an sahip olduğum yaşa geleceksin. Ama bunu sana anlatmamın bir anlamı yok. Çünkü henüz zamanın ne olduğunu bile bilmiyorsun.”

Bebek elbette bana cevap vermedi. Ben de onun sessizliğini, hayatın başlangıcındaki en doğal durum olarak kabul ettim. Ona bakarken ilk kez şunu düşündüm: İnsan hayatına bir amaç belirleyerek başlamaz. Dünyaya gelir, ihtiyaçları vardır ve başkalarının yardımıyla yaşamayı öğrenir. Sonra yıllar geçtikçe kendisini tanımaya, çevresini anlamaya ve kendi hayatına bir yön vermeye çalışır. Altmış yaşına geldiğimde bile her şeyi çözmüş değildim. Demek ki hayatın başlangıcındaki bilgisizlik, insanın bütün ömrü boyunca tamamen ortadan kaldıramadığı bir durumdu. Yalnızca bilmediğimiz şeylerin biçimi değişiyordu.

Bebekliğimin ardından çocukluğumun ilk yıllarına geçtim. Bu dönemden kalan anılarım parçalıydı. Bazı olayları doğrudan hatırladığımı düşünürken bazılarının ailemin anlattıklarından veya yıllar önce gördüğüm fotoğraflardan zihnime yerleşmiş olabileceğini biliyordum. Hafıza, geçmişi olduğu gibi saklayan kusursuz bir kayıt sistemi değildi. Zaman geçtikçe bazı görüntüler belirginleşiyor, bazıları siliniyor, bazılarıysa sonradan duyduğum anlatılarla birleşiyordu. Yine de çocukluğumun genel havasını hatırlayabiliyordum. Dünya bana büyük, yetişkinlerin hayatı ise anlaşılması zor görünürdü. Evdeki eşyalar, sokaktaki insanlar, mahalledeki dükkânlar ve ailemin günlük işleri benim için sıradan şeyler değil, yavaş yavaş tanımaya çalıştığım bir çevrenin parçalarıydı.

Küçük bir çocukken bir yere yetişmek için acele etmenin ne demek olduğunu bilmezdim. Bir oyunun başında zamanın nasıl geçtiğini anlamaz, ilgimi çeken bir şey gördüğümde bulunduğum yerde durup uzun süre onu inceleyebilirdim. Yetişkinlerin önemli gördüğü meseleler benim için çoğu zaman anlamsızdı. Onların para kazanmak, işlerini yetiştirmek, alışveriş yapmak veya geleceği düşünmek gibi kaygıları vardı. Benim gündemimse o gün ne oynayacağım, kiminle vakit geçireceğim ve çevremdeki hangi yeni şeyi keşfedeceğimdi. Şimdi düşündüğümde, çocukluğun insana sunduğu en büyük ayrıcalıklardan birinin bu olduğunu görüyorum. Çocuk, henüz hayatın bütün sorumluluklarını omuzlarında taşımadığı için bulunduğu anın içinde daha kolay kalabiliyor.

Bebekliğimden sonra karşıma çıkan küçük çocuğa baktım. Üzerinde günlük hayatın içinde giyilmiş kıyafetler vardı. Yüzünde merakla karışık bir ciddiyet taşıyordu. Benden çok daha kısa boyluydu ama kendisini büyük bir dünyanın merkezinde hissediyordu. Ona, “Büyümek istiyor musun?” diye sordum.

“Evet,” diye cevap verdiğini hayal ettim. “Büyükler gibi olmak istiyorum. Kendi kararlarımı vermek, istediğim yere gitmek ve kimsenin bana ne yapacağımı söylememesini istiyorum.”

Gülümsedim. “Bunu istediğin için seni suçlayamam. Ben de senin yaşındayken büyümeyi özgürlükle aynı şey sanıyordum. Büyüdüğünde daha çok şeyi kendin yapabileceksin. Ancak kendi kararlarını vermenin, o kararların sonuçlarını üstlenmek anlamına geldiğini de öğreneceksin. Özgürlük, yalnızca istediğini yapabilmek değildir. Bazen istemediğin bir işi yapmak, bazen bir başkasının sorumluluğunu paylaşmak, bazen de kolay olan yerine doğru olduğunu düşündüğün şeyi seçmektir.”

Çocuk beni dinliyor gibiydi ama söylediklerimin ne kadarını anlayabildiğinden emin değildim. Onun için gelecek, yetişkinlerin dünyasına açılan bir kapıydı. Benim içinse geçmişin bütün kapıları açılmış, önümde kalan yolun uzunluğu azalmıştı. İkimizin arasındaki temel fark buydu. O, zamanın kendisine neler getireceğini merak ediyordu. Ben ise zamanın neleri alıp götürdüğünü anlamaya çalışıyordum.

Çocukluğum ilerledikçe çevremi tanımam genişledi. İnsanların yalnızca bana karşı davranışlarından ibaret olmadığını, onların da kendilerine özgü düşünceleri, beklentileri ve sorunları bulunduğunu yavaş yavaş öğrenmeye başladım. Bir yetişkinin bazen neden sessiz kaldığını, bazen neden sinirlendiğini veya bazı konularda neden ısrarcı davrandığını anlamam mümkün değildi. Çocukken gördüğüm her davranışın arkasında benim anlayabileceğim bir sebep bulunmasını beklerdim. Bir şey istediğimde hemen karşılanmasını, bir haksızlıkla karşılaştığımda durumun derhâl düzeltilmesini isterdim. Hayatın her zaman böyle işlemediğini anlamam için yıllar geçmesi gerekecekti.

Ailemin bana öğrettikleri, söylediklerinden ibaret değildi. İnsanların birbirlerine nasıl davrandıkları, sorunlarla karşılaştıklarında nasıl tepki verdikleri ve günlük hayatlarını hangi alışkanlıklarla sürdürdükleri de benim için birer dersti. Çocuklar, yetişkinlerin anlattıklarından çok yaptıklarını gözlemler. Ben de çevremde gördüğüm davranışları farkında olmadan içime alıyor, bunların bazılarını doğru kabul ediyor, bazılarınıysa büyüdükçe sorgulamaya hazırlanıyordum. Henüz kişiliğimin tamamı oluşmamıştı. Ancak bugün geriye baktığımda, karakterimin temelindeki bazı alışkanlıkların ve düşünme biçimlerinin o yıllarda şekillenmeye başladığını görebiliyorum.

Zamanla çocukluğumun en önemli dönüm noktalarından biri olan ilkokul çağına geldim. Okula başlamak, evin ve yakın çevrenin dışına çıkarak daha geniş bir topluluğun parçası olmak demekti. Okul kapısından içeri girdiğimde yalnızca derslerle karşılaşmadım. Benden farklı ailelerden gelen, farklı alışkanlıkları olan, farklı biçimlerde konuşan ve davranan çocuklarla aynı ortamı paylaşmayı da öğrendim. Evde benim için düzenlenmiş bir hayat vardı. Okuldaysa kurallara uymam, sıramı beklemem, öğretmenimi dinlemem ve başkalarıyla ortak bir düzen içinde hareket etmem gerekiyordu.

İlk günlerimi düşünürken okulun fiziksel ayrıntıları zihnimde canlanıyor. Sınıftaki sıralar, tahtanın önünde duran öğretmen, koridordan gelen sesler ve teneffüste bir anda hareketlenen öğrenciler… Bu ayrıntıların her biri, çocukluk dünyamın genişlediğini gösteriyordu. Evde kendimi bildiğim bir çevrenin içinde hissederken okulda yeni bir düzenin parçası olmaya çalışıyordum. Bazen öğretmenin anlattıklarını hemen kavrıyor, bazen bir sorunun cevabını bulmak için uğraşıyor, bazen de anlamadığım bir şeyi sormaya çekiniyordum. Öğrenmek, yalnızca bilgiyi almak değildi. Aynı zamanda bilmediğimi kabul etmek ve anlamak için çaba göstermekti.

İlkokulda okuma yazmayı öğrenmek, dünyayla ilişkimi değiştiren gelişmelerden biriydi. Harfler bir araya gelerek kelimelere, kelimeler cümlelere dönüşüyordu. Daha önce başkalarının anlattıklarıyla tanıdığım bazı şeyleri artık kendim okuyabiliyordum. Kitapların içinde başka hayatlar, başka yerler ve benim yaşadığım çevrenin dışındaki olaylar vardı. Sayfaları çevirdikçe dünyanın yalnızca gördüğüm sokaklardan ve tanıdığım insanlardan ibaret olmadığını fark ediyordum. Henüz bunun ne kadar büyük bir keşif olduğunu tam olarak anlayamasam da öğrenmenin bana yeni kapılar açtığını hissediyordum.

İlkokul yıllarımda başarı benim için oldukça somut bir şeydi. Bir soruyu doğru cevaplamak, öğretmenimden takdir görmek veya bir sınavdan iyi bir sonuç almak kendimle gurur duymamı sağlayabiliyordu. Yanlış yaptığımda ise bazen gereğinden fazla üzülüyor, bir konuda başarısız olmanın her şeyi kaybetmek anlamına geldiğini düşünüyordum. Çocuk zihni, olayları çoğu zaman keskin sınırlarla değerlendirir. Başarmak iyidir, başaramamak kötüdür. Beğenilmek mutluluk verir, eleştirilmek insanı üzer. Zamanla bu sınırların hayatı açıklamakta yetersiz kaldığını öğrenecektim. Fakat o yıllarda bir yetişkinin basit görünen sözü bile benim için büyük önem taşıyabiliyordu.

Okul yalnızca derslerden ibaret değildi. Arkadaşlıkların başladığı, insanların birbirlerini seçmeye ve değerlendirmeye koyulduğu bir yerdi. Bazı arkadaşlarımla kolayca anlaşırken bazılarıyla ortak bir dil bulmakta zorlanabiliyordum. Birlikte oynadığımız oyunlarda anlaşmazlıklar çıkıyor, zaman zaman kırılıyor, bazen de hiçbir şey olmamış gibi yeniden bir araya geliyorduk. Arkadaşlıkların bu kadar çabuk başlayıp bitebilmesi çocuk aklıma şaşırtıcı geliyordu. Bir gün çok yakın olduğum biriyle ertesi gün tartışabiliyor, sonra küçük bir olayın ardından yeniden barışabiliyordum. İnsan ilişkilerinin değişkenliğini ilk kez bu kadar yakından deneyimliyordum.

Altmış yaşındaki ben, ilkokul sırasındaki hâlime döndüm. Defterinin başında oturan bu çocuğun gözlerinde öğrenme isteğiyle birlikte hata yapma korkusu da vardı. Ona, “Hayatının geri kalanında çok daha zor sorularla karşılaşacaksın,” dedim. “Bazılarının doğru cevabı olacak, bazılarınınsa olmayacak. Bir sınavda yanlış yaptığında bunun telafisi mümkün olabilir. Fakat hayatında bazen bir kararın sonuçlarını yıllarca taşıman gerekecek. Bu nedenle yalnızca doğru cevap vermeyi değil, nasıl düşündüğünü de öğren.”

Çocuk başını kaldırdı ve bana, “Peki, büyüyünce başarılı olacak mıyım?” diye sordu.

Bu soruya hemen cevap veremedim. Çünkü başarı, yıllar içinde benim için defalarca anlam değiştirmişti. Bir zamanlar iyi notlar almak başarıydı. Sonra bir eğitim programını tamamlamak, bir işe girmek, para kazanmak ve geleceğimi güvence altına almak önemli hâle gelmişti. İlerleyen yıllarda bir sorunu çözmek, verdiğim sözü tutmak, zor bir dönemde ayakta kalmak ve hayatımdaki insanlara karşı sorumluluklarımı yerine getirmek de başarı ölçülerimin arasına girmişti. Altmış yaşımda ise geride bıraktığım her yılın içinde ne kadar şey öğrendiğime ve yaşadığım hayatı ne ölçüde anlayabildiğime daha fazla önem veriyordum.

“Başarılı olacağın zamanlar da olacak, kendini başarısız hissettiğin zamanlar da,” dedim. “Ama bir insanı yalnızca sonuçlarına bakarak değerlendirmek doğru değil. Önemli olan, karşılaştığın güçlüklerin ardından ne yaptığın, hatalarından ne öğrendiğin ve kendine karşı dürüst kalıp kalamadığındır.”

İlkokul yıllarımın ardından ortaokul dönemi başladı. Bu döneme geçerken yalnızca yaşım büyümemiş, kendime ve çevremdeki insanlara bakışım da değişmeye başlamıştı. Çocukluğun daha belirgin kuralları yavaş yavaş yerini karmaşık sorulara bırakıyordu. Bedenimdeki değişiklikleri fark ediyor, düşüncelerimin eskisi kadar basit olmadığını anlıyor ve başkalarının benim hakkımda ne düşündüğünü daha fazla önemsemeye başlıyordum. Bir zamanlar hiç düşünmeden yaptığım şeyler artık zihnimde farklı anlamlar taşıyordu. İnsanların beni nasıl gördüğünü merak ediyor, kendimi başkalarıyla karşılaştırıyor ve bazen neden onlar gibi olmadığımı sorguluyordum.

Ortaokul sıralarında oturan ben, artık yalnızca öğretmeninin söylediklerini öğrenmek isteyen bir çocuk değildi. Kendi düşüncelerini oluşturmak, bazı kuralları sorgulamak ve çevresindeki dünyayı anlamlandırmak istiyordu. Ancak bunu nasıl yapacağını henüz bilmiyordu. Bazen yetişkinlerin düşüncelerine karşı çıkıyor, bazen onların haklı olabileceğini kabul etmek istemiyor, bazen de kendi fikrimi savunmak için yeterli gerekçem olmadığını sonradan fark ediyordum. İçimde bağımsız olma isteği büyürken bu bağımsızlığın gerektirdiği sorumlulukları henüz tam olarak kavrayamamıştım.

Ortaokul dönemi, arkadaşlıkların ve sosyal çevrenin öneminin arttığı bir dönemdi. İnsanlar artık yalnızca birlikte oyun oynadığım kişiler değildi. Görünüşleri, davranışları, başarıları, sahip oldukları eşyalar ve başkaları tarafından nasıl değerlendirildikleri de önem kazanıyordu. Bazen bir gruba ait olmak istiyor, bazen kendimi diğerlerinden farklı hissettiğim için geri çekiliyor, bazen de başkalarının düşüncelerinden gereğinden fazla etkileniyordum. İnsan kendisini tanımaya çalışırken çoğu zaman başkalarının gözlerini ayna olarak kullanır. Ben de bu aynaya bakarak kendim hakkında bir şeyler anlamaya çalışıyordum. Ancak her aynanın doğruyu göstermediğini henüz öğrenmemiştim.

Dersler de giderek zorlaşıyordu. İlkokulda öğrenmenin temelini oluşturan bilgiler, ortaokulda daha kapsamlı konulara dönüşüyor, benden yalnızca ezberlemem değil, öğrendiklerimi anlamam ve kullanmam da bekleniyordu. Bir konuyu anlamadığımda eksikliğimi kapatmak için çalışmam gerektiğini biliyordum. Buna rağmen her zaman aynı disiplinle hareket edemiyordum. Bazen sorumluluklarımı ertelemek, daha sonra ortaya çıkan güçlükleri artırıyordu. Bazen de bir konuda başarılı olunca kendime gereğinden fazla güveniyor ve çabamı azaltıyordum. Çalışmanın süreklilik gerektirdiğini, bir defalık gayretin her zaman yeterli olmadığını yavaş yavaş öğreniyordum.

O yıllarda gelecek düşüncesi de hayatıma daha fazla girmeye başladı. İlkokuldayken büyümek uzak ve belirsiz bir hedefti. Ortaokulda ise hangi okula gideceğim, ne öğreneceğim ve ileride nasıl bir hayat yaşayacağım gibi sorularla karşılaşmaya başladım. Henüz bu soruların cevaplarını verecek kadar deneyimim yoktu. Geleceğin neye benzediğini bilmiyor, yalnızca çevremdeki insanların beklentilerinden ve gördüğüm örneklerden hareket ediyordum. Bazı meslekleri saygın oldukları için istiyor, bazılarını kazançlarıyla ilişkilendiriyor, bazılarınıysa yeterince tanımadığım için hiç düşünmüyordum. Kendi isteklerimle başkalarının benim için uygun gördükleri şeyler arasındaki farkı anlamam zaman alacaktı.

Ortaokuldaki hâlime dönüp baktığımda, onun kendisine karşı oldukça acımasız olduğunu fark ettim. Küçük bir hatayı büyütebiliyor, bir eleştiriyi kişiliğine yöneltilmiş bir saldırı gibi algılayabiliyor ve zaman zaman geleceğini tek bir kararın belirleyeceğine inanabiliyordu. Ona, “Kendini tanımak zaman alacak,” dedim. “Bazen başkalarının senden beklediği insan olmaya çalışacaksın. Bazen kendi isteklerinin peşinden gitmek isteyeceksin. Bu iki durum her zaman birbiriyle uyuşmayacak. Herkesin seni anlamasını bekleme. Sen de herkesi anlayamayacaksın. Ama birini anlamadığında hemen yargılamak yerine neden öyle davrandığını düşünmeyi öğren.”

Ona bir de şunu söyledim: “Kendini başkalarıyla karşılaştırdığında, onların hayatının yalnızca dışarıdan görünen bölümünü değerlendirdiğini unutma. Sen onların bütün sorunlarını bilmiyorsun. Onlar da seninkileri bilmiyor. Bir başkasının senden daha başarılı görünmesi, senin başarısız olduğun anlamına gelmez. Her insanın başlangıç noktası, imkânları ve karşılaştığı güçlükler farklıdır.”

Ortaokul öğrencisi olan ben bu sözleri dinlediğinde belki de yalnızca bir yetişkinin nasihatlerini duyacaktı. Oysa ben bu cümlelerin her birini yaşayarak öğrenmiştim. İnsan bazı gerçekleri kendisine anlatıldığında değil, onları görmezden gelmenin bedelini ödediğinde kavrıyordu.

Sonra lise yıllarıma geçtim. Ortaokuldan liseye geçiş, yalnızca yeni bir okulun kapısından girmek değildi. Geleceğe ilişkin kararların daha somut hâle geldiği, zamanın nasıl kullanılacağına dair sorumluluğun arttığı bir dönemdi. Çocuklukla yetişkinlik arasında durduğum bu yıllarda kendimi zaman zaman iki farklı dünyanın arasında hissediyordum. Bir yanım hâlâ genç olmanın getirdiği rahatlığı yaşamak, arkadaşlarımla vakit geçirmek ve günlük sorunları fazla büyütmeden hayatı sürdürmek istiyordu. Diğer yanım ise ileride nasıl bir insan olacağımı, hangi mesleği yapacağımı ve kendi hayatımı nasıl kuracağımı düşünmeye başlamıştı.

Lise binasına girdiğimde çevremdeki insanların da geleceğe ilişkin farklı beklentileri olduğunu gördüm. Bazıları ne olmak istediğini biliyor gibi davranıyor, bazıları ailelerinin belirlediği hedeflere yöneliyor, bazılarıysa ne istediğini anlamaya çalışıyordu. Ben de zaman zaman kendime güveniyor, zaman zaman önümdeki seçeneklerin çokluğu karşısında kararsız kalıyordum. Bir meslek seçmek, yalnızca bir işin adını belirlemekten ibaret değildi. O seçim, ileride nasıl bir hayat yaşayacağımı, hangi insanlarla karşılaşacağımı, zamanımın ne kadarını çalışmaya ayıracağımı ve ekonomik bağımsızlığımı nasıl kazanacağımı da etkileyebilirdi.

Lise yıllarında derslerimin önemi arttı. Sınavlar, notlar ve gelecekteki eğitim seçenekleri gündelik hayatımın daha büyük bir bölümünü kaplamaya başladı. Çalışmam gerektiğini biliyor, fakat bazen bugün yapmam gerekeni yarına bırakıyordum. Zamanın değerini zihinsel olarak anlamakla onu doğru kullanmak arasında büyük bir fark olduğunu o yıllarda da görüyordum. İnsan çoğu zaman yapması gerekeni bilir, ancak bildiği şeyi uygulamakta zorlanır. Benim de ertelediğim işler, son ana bıraktığım hazırlıklar ve yeterince değerlendiremediğim fırsatlar oldu. Bunların hepsi hayatımı tek başına belirlemedi, fakat bana kendi davranışlarımın sonuçları olduğunu gösterdi.

Lise döneminin bir başka özelliği de insanın kendi kimliğini daha bilinçli biçimde kurmaya başlamasıydı. Neye inandığımı, neyi doğru bulduğumu, nasıl bir insan olmak istediğimi ve başkalarının beklentilerine ne ölçüde uyacağımı düşünüyordum. Bazı konularda kesin fikirlerim olduğunu sanıyor, sonra farklı bir görüşle karşılaşınca düşüncelerimi yeniden gözden geçiriyordum. Bir insanın fikrini değiştirmesini her zaman zayıflık olarak görmemek gerektiğini daha sonra anlayacaktım. Bazen yeni bir bilgi karşısında düşüncesini değiştirmek, insanın kendisine ve gerçeğe karşı dürüst olmasının bir göstergesiydi.

Arkadaşlıklar da bu yıllarda farklı bir anlam kazandı. Birlikte güldüğüm, gelecek hakkında konuştuğum, bazı sorunlarımı paylaştığım ve yanında kendimi daha rahat hissettiğim insanlar vardı. Bazı arkadaşlıkların zaman içinde devam edeceğini düşünürken yollarımızın ayrılabileceğini henüz tam olarak hesaba katmıyordum. İnsan gençken hayatındaki kişilerin hep aynı yerde kalacağını sanabiliyor. Oysa eğitim, iş, aile ve yaşam koşulları değiştikçe insanların yolları da değişiyor. Bir zamanlar her gün görüştüğün biriyle yıllar sonra yalnızca ara sıra haberleşebilir, bir başka kişiyleyse uzun bir aradan sonra yeniden karşılaşabilirsin. Bunun her zaman bir kırgınlıkla ilgisi yoktur. Bazen hayat, insanları farklı yönlere taşır.

Lise sıralarındaki hâlime baktığımda, yüzündeki endişeyi fark ettim. Sanki bütün geleceği birkaç sınavın, birkaç tercihin ve birkaç yılın içine sığdırması gerekiyordu. Yanına oturdum ve ona, “Önünde önemli kararlar var,” dedim. “Bu kararları hafife alma ama onların hayatının tamamını belirleyeceğini de düşünme. Bazı seçimlerin seni beklediğin yere götürecek. Bazılarıysa yeni yollar açacak. Yanlış olduğunu düşündüğün bir karar verdiğinde bile ondan öğrenebileceğin şeyler olacak. Yeter ki bir hata yaptığında bütün hayatından vazgeçme.”

Bana, “Ya istediğim yere gelemezsem?” diye sordu.

“Önce nereye gitmek istediğini gerçekten anlamaya çalış,” dedim. “Sonra oraya ulaşmak için ne yapman gerektiğini öğren. Elinden geleni yap. Fakat bütün koşulların senin kontrolünde olmadığını da kabul et. Başarı için çalışmak senin sorumluluğundur, ama hayatın sana her zaman istediğin sonucu vereceğinin garantisi yoktur. Bir kapı kapanırsa başka bir yol araman gerekebilir. Önemli olan, bir engelle karşılaştığında kendi değerini o engelin büyüklüğüne göre belirlememendir.”

Lise yıllarım sona ererken hayatımın bir dönemi kapanıyor, önümde daha bağımsız kararlar vermemi gerektiren yeni bir dönem açılıyordu. Çocuklukta ailemin ve öğretmenlerimin belirlediği çerçeveler içinde hareket ederken artık kendi geleceğim hakkında daha fazla söz sahibi olmam bekleniyordu. Üniversiteye gitmek, bir meslek öğrenmek veya çalışma hayatına daha erken başlamak gibi seçenekler üzerinde düşünüyordum. Her seçeneğin kendine özgü imkânları ve güçlükleri vardı. Geleceğimi planlamak istiyordum ama hayatın bütün ayrıntılarını önceden bilmem mümkün değildi.

Gençlik yıllarımın başlangıcında, artık kendimi bir çocuk olarak görmüyordum. Kendi kararlarımı verme isteğim artmıştı. Başkalarının beni nasıl değerlendirdiği hâlâ önemliydi, ancak kendi düşüncelerime daha fazla yer açmaya başlamıştım. Dünyayı tanımak, yeni insanlar görmek, farklı deneyimler yaşamak ve hayatın bana sunduğu seçenekleri değerlendirmek istiyordum. Bazen kendimi her şeyi yapabilecek güçte hissediyor, bazen de geleceğin belirsizliği karşısında ne yapacağımı bilemiyordum. Gençlik, insanın kendisine duyduğu güvenle deneyimsizliği arasındaki mesafenin en belirgin olduğu dönemlerden biriydi.

O yıllarda zamanın sınırlı olduğunu biliyor gibi görünsem de gerçekte bunu yeterince hissetmiyordum. Önümde onlarca yıl olduğunu düşünüyordum. Bugün yapmadığım bir şeyi ileride yapabilir, bir fırsatı kaçırırsam başka bir fırsat yakalayabilir, yanlış bir karar verirsem daha sonra her şeyi düzeltebilirdim. Bu düşüncelerin bir bölümü doğruydu. İnsan gençken gerçekten de değişmek, yeni şeyler öğrenmek ve hayatına farklı bir yön vermek için önemli imkânlara sahip olur. Ancak zamanın sınırsız olduğunu düşünmek, bazı fırsatların değerini küçümsemeye de yol açar. Ben bunu yıllar geçtikçe anlayacaktım.

Gençliğimde kendimi tanımak için farklı deneyimlere ihtiyaç duydum. Bazen bir konuda çok istekli olduğumu sanıyor, onu daha yakından tanıdığımda beklentilerimin gerçekle uyuşmadığını görüyordum. Bazen de başlangıçta ilgimi çekmeyen bir konuya zaman ayırdıkça yeni bir şeyler öğreniyor ve düşüncelerimin değiştiğini fark ediyordum. İnsan kendisi hakkında yalnızca düşünerek bilgi sahibi olamaz. Ne yapabildiğini, neleri sevdiğini, hangi koşullarda zorlandığını ve hangi sorumlulukları üstlenebildiğini deneyimleyerek öğrenir. Ben de zamanla kendimi yalnızca isteklerim üzerinden değil, davranışlarım üzerinden değerlendirmem gerektiğini anladım.

Gençlik aynı zamanda gelecekteki hayatımın nasıl olacağına ilişkin hayaller kurduğum dönemdi. İyi bir iş, ekonomik bağımsızlık, kendime ait bir yaşam, güven duyabileceğim insanlar ve iç huzuru benim için önemliydi. Ancak bu kavramların her birinin gerçekte ne anlama geldiğini henüz tam olarak bilmiyordum. İyi bir işin yalnızca yüksek gelir getiren bir iş olmadığını, ekonomik bağımsızlığın yalnızca para kazanmakla tamamlanmadığını, güvenilir ilişkilerin ise yalnızca güzel sözlerle kurulmadığını ilerleyen yıllarda öğrenecektim.

Bazen başkalarının hayatlarına bakarak kendi geleceğimi değerlendirmeye çalışıyordum. Birinin benden daha erken ilerlediğini gördüğümde geride kaldığımı düşünebiliyor, bir başkasının başarısını kendi eksikliğim gibi algılayabiliyordum. Oysa herkesin hayatı farklı koşullarda gelişiyordu. İnsanların aileleri, eğitim imkânları, ekonomik durumları, karşılarına çıkan fırsatlar ve üstlenmek zorunda kaldıkları sorumluluklar aynı değildi. Bunları anlamak, kendi hedeflerimden vazgeçmek anlamına gelmiyordu. Tam tersine, kendimi daha gerçekçi değerlendirmeme yardımcı oluyordu.

Altmış yaşındaki ben, gençliğimi yaşayan hâlimle karşı karşıya geldiğimde ona uzun süre baktım. Yüzünde enerji, gözlerinde merak ve zihninde henüz cevaplanmamış sorular vardı. Ona, “Kendini kanıtlamak için çok çaba harcayacaksın,” dedim. “Bazen insanların seni fark etmesini isteyeceksin. Başarılı olduğunu göstermek, kendi kararlarını savunmak ve hayatını istediğin gibi kurmak senin için önemli olacak. Bunlar anlaşılır istekler. Fakat bir noktada, kendini başkalarına kanıtlamaya harcadığın enerjinin bir bölümünü kendi hayatını gerçekten kurmaya ayırman gerektiğini göreceksin.”

Genç hâlim, “Peki, hayallerime ulaşabilecek miyim?” diye sordu.

“Bazılarına ulaşacaksın, bazılarıysa zamanla değişecek,” dedim. “Bugün çok önemli gördüğün şeylerin bir bölümü ileride anlamını kaybedecek. Şimdi hiç düşünmediğin bazı meseleler ise hayatında önemli bir yer tutacak. Bu nedenle hayallerinden vazgeçme ama kendini onların tek bir biçimine de mahkûm etme. Hayatını kurarken öğrendiklerine göre düşüncelerini güncelleyebil. Bir hedefe ulaşamadığında kendini bütünüyle başarısız sayma. Bazen hedefin kendisini değiştirmek, vazgeçmek değil, daha doğru bir yol seçmektir.”

Gençliğimin ardından üniversite hayatına geçtim. Üniversiteye başlamak, benim için eğitim hayatının yeni bir aşamasından daha fazlasıydı. Artık yalnızca derslerin ve sınavların olduğu bir ortamda değildim. Kendi zamanımı daha fazla yönetmem, sorumluluklarımı kendim takip etmem ve günlük hayatımın birçok ayrıntısını daha bilinçli biçimde düzenlemem gerekiyordu. Üniversite, insanın kendi kararlarının sonuçlarıyla daha doğrudan karşılaştığı bir dönemdi. Önceden ailemin veya okulun oluşturduğu düzenin içinde hareket ederken şimdi bu düzenin bazı bölümlerini kendim kurmak zorundaydım.

Üniversitenin ilk dönemlerinde yeni bir ortama alışmanın getirdiği bir heyecan yaşadığımı hayal ediyorum. Derslikler, kampüsün farklı bölümleri, kütüphane, kantin ve yeni tanıştığım insanlar hayatımın günlük parçaları hâline gelmişti. Çevremde farklı şehirlerden, ailelerden ve yaşam deneyimlerinden gelen insanlar vardı. Bazıları kendi hedefleri konusunda oldukça kararlı görünüyordu. Bazılarıysa ne yapmak istediğini anlamaya çalışıyordu. Onlarla konuşmak, farklı düşüncelerle karşılaşmak ve daha önce alışık olmadığım yaşam biçimlerini görmek, dünyaya bakışımı genişletiyordu.

Üniversitede öğrenmenin sorumluluğu daha fazla bana aitti. Bir derse düzenli katılmak, verilen çalışmaları zamanında tamamlamak, sınavlara hazırlanmak ve anlamadığım konuları araştırmak benim görevimdi. Bir öğretmenin her adımı takip etmesini bekleyemezdim. Başarılı olmak için kendi çalışma düzenimi oluşturmam gerekiyordu. Bu durum özgürlük sağladığı kadar disiplin de gerektiriyordu. Zamanımı doğru kullanmadığımda bunun sonuçlarını doğrudan yaşıyordum. Bir işi ertelediğimde önümde biriken görevler artıyor, hazırlıksız olduğumda kendime duyduğum güven azalıyor, düzenli çalıştığımda ise daha sağlam adımlar atabiliyordum.

Üniversite yılları, öğrendiğim bilgileri gerçek hayatla ilişkilendirmeye başladığım bir dönemdi. Bir konuyu sınavı geçmek için öğrenmekle onu anlayarak öğrenmek arasında fark olduğunu daha iyi görüyordum. Bazı bilgilerin ileride doğrudan işime yarayacağını düşünürken bazılarını o anda anlamlı bulamıyordum. Yıllar sonra dönüp baktığımda ise yalnızca derslerde öğrendiğim bilgilerin değil, araştırma yapma, sorun çözme, bir düşünceyi savunma ve farklı görüşleri değerlendirme becerilerinin de hayatım boyunca bana eşlik ettiğini anlayacaktım.

Bu dönemde arkadaşlıklarımın bir bölümü daha derinleşti. İnsanlarla yalnızca günlük olayları konuşmuyor, geleceğe ilişkin düşüncelerimizi, kaygılarımızı ve beklentilerimizi de paylaşabiliyorduk. Bazı konuşmalar, daha önce üzerinde durmadığım meseleleri düşünmeme neden oluyordu. Bazı anlaşmazlıklar ise kendi fikirlerimin her zaman doğru olmadığını anlamamı sağlıyordu. İnsan başkalarıyla ilişki kurdukça kendisi hakkında da yeni şeyler öğreniyor. Bazen bir arkadaşımın davranışına verdiğim tepki, aslında kendi sabırsızlığımı veya önyargımı fark etmeme yol açıyordu. Bu tür deneyimler ders kitaplarında yazmayan ama insanın hayatına yön veren öğrenme biçimleriydi.

Üniversite hayatı geleceğe ilişkin beklentilerimi de somutlaştırdı. Eğitimimi tamamladıktan sonra bir iş bulmam, mesleğimi öğrenmem ve ekonomik olarak kendi hayatımı sürdürebilmem gerekiyordu. Öğrencilik yıllarında sahip olduğum zamanın, çalışma hayatına başladığımda farklı bir biçime dönüşeceğini yavaş yavaş anlıyordum. Bir yandan mesleki geleceğimi düşünürken diğer yandan kendime ve sosyal çevreme zaman ayırmak istiyordum. Bunların hepsini aynı anda ve kusursuz biçimde yapmanın kolay olmayacağını fark ediyordum.

Üniversitedeki benle konuşurken ona, “Diplomanı almak önemli ama eğitiminin tamamlandığını düşünme,” dedim. “İleride öğrendiklerinin bir bölümünü kullanacak, bir bölümünü unutacak, bazı bilgilerin ise zamanla değiştiğini göreceksin. Mezun olduğunda mesleğinin bütün inceliklerini bildiğini sanma. Gerçek hayat sana yeni sorular soracak. Kendini geliştirmeye devam etmen gerekecek. Bir şeyi bilmediğini kabul edebilmek, onu öğrenmenin ilk adımıdır.”

Ona, “Peki, üniversitede geçirdiğim yıllar hayatımın en güzel yılları olacak mı?” diye sorduğumu da hayal ettim.

Kendime şu cevabı verdim: “Bazı günleri uzun yıllar hatırlayacaksın. Bazı günler sıradan geçecek. Bazı zamanlarda çok mutlu olacak, bazı zamanlarda ne yapacağını bilemeyeceksin. Bu yılları yalnızca ileride anlatacağın güzel anılar olarak görme. Burada öğrendiğin sorumluluk, kurduğun ilişkiler, yaptığın hatalar ve kendin hakkında fark ettiğin şeyler de hayatının bir parçası olacak. Bir dönemin değerini yalnızca ne kadar mutlu geçtiğine göre ölçme. Bazen zor bir dönem de insanı önemli ölçüde geliştirebilir.”

Üniversite yılları sona erdiğinde önümde yeni bir eşik belirdi. Öğrencilik, yerini çalışma hayatına bırakıyordu. Artık eğitimimi tamamlamak veya bir sınavdan başarılı olmak tek başına yeterli değildi. Öğrendiklerimi bir iş ortamında kullanmam, başkalarıyla birlikte çalışmam ve yaptığım işin sonuçlarını üstlenmem gerekiyordu. Hayatımın bundan sonraki bölümünde zamanımın önemli bir kısmını geçimimi sağlamak, mesleki becerilerimi geliştirmek ve kendi düzenimi kurmak için harcayacaktım.

İlk iş hayatımın nasıl geçtiğini düşünürken, bir işe başlamanın beraberinde getirdiği belirsizlikleri hatırlıyorum. Yeni bir ortama giriyor, işin gerektirdiği görevleri öğrenmeye çalışıyor ve benden beklenenleri anlamaya uğraşıyordum. Eğitim sırasında bildiğim bazı şeylerin uygulamada farklılaştığını görüyordum. Bir sorunun teorik çözümünü bilmekle onu gerçek koşullar altında çözmek aynı şey değildi. İnsanlarla iletişim kurmak, zamanı planlamak, öncelikleri belirlemek ve beklenmedik durumlarla başa çıkmak da işin önemli parçalarıydı.

İş hayatının ilk yıllarında kendimi kanıtlama isteği taşıyordum. Verilen görevleri iyi yapmak, güven kazanmak ve mesleğimde ilerlemek istiyordum. Yeni şeyler öğrenmeye çalışıyor, hatalarımı azaltmak ve yaptığım işin niteliğini yükseltmek için çaba harcıyordum. Ancak her zaman istediğim sonuçları alamıyordum. Bazen yeterince tecrübem olmadığı için hata yapıyor, bazen işlerin planladığım gibi ilerlememesi nedeniyle zorlanıyor, bazen de bir sorunu çözmek için ne kadar uğraşmam gerektiğini önceden kestiremiyordum.

Çalışma hayatında insanın yalnızca bilgisiyle değerlendirilmediğini de öğreniyordum. Güvenilir olmak, söz verdiği işi tamamlamak, bir sorun ortaya çıktığında sorumluluktan kaçmamak ve başkalarıyla iş birliği yapabilmek önemliydi. Bir insan çok bilgili olabilir ama bilgisini doğru biçimde kullanamıyorsa veya birlikte çalıştığı insanlara güven vermiyorsa iş hayatında zorlanabilir. Ben de zaman içinde iyi çalışmanın yalnızca kendi görevimi tamamlamaktan ibaret olmadığını gördüm. Bazen bir işi yapmanın en doğru yolu başkasından yardım istemekti. Bazen bir sorunu erken bildirmek, onu tek başıma çözmeye çalışmaktan daha sorumlu bir davranıştı. Bazen de bir konuda haklı olsam bile düşüncemi nasıl ifade ettiğim, ortaya çıkacak sonucu önemli ölçüde etkiliyordu.

İş hayatında zamanın anlamı da değişmişti. Üniversite yıllarında bir günümü nasıl geçireceğim konusunda daha fazla esnekliğe sahip olabildiğim zamanlar vardı. Çalışma hayatındaysa belirli saatlerde işe gitmem, görevlerimi tamamlamam ve başkalarının çalışma düzenine uymam gerekiyordu. Bazı günler yoğun geçiyor, bazen beklenmedik işler planlarımı değiştiriyor, bazen de günün sonunda kendime ayırmak istediğim zamanı işin gerekleri nedeniyle kullanamıyordum. Bir süre sonra hayatın büyük bölümünü çalışarak geçirmenin ne anlama geldiğini daha iyi anlamaya başladım.

İnsan çalışırken yalnızca para kazanmaz. Aynı zamanda bir düzen kurar, sorumluluklar üstlenir, başkalarıyla ilişkiler geliştirir ve kendisini belirli bir mesleğin içinde tanımlar. Ancak çalışmanın hayatın tamamını kaplamasına izin vermek de mümkündür. Bir işi iyi yapmak için gösterilen çaba, zamanla kişinin kendisine ve çevresindeki insanlara ayırdığı zamanı azaltabilir. Ben de ilerleyen yıllarda iş ile özel hayat arasındaki dengeyi korumanın her zaman kolay olmadığını gördüm. Bazı dönemlerde işimi öncelikli hâle getirdim. Bazı meseleleri daha sonra hallederim diye erteledim. Bazen yorgun olduğum için dinlenmeye, bazen de yapmam gereken işleri tamamlamaya odaklandım. Her seçimin bir bedeli ve bir sonucu vardı.

İş hayatım ilerledikçe deneyim kazandım. Daha önce beni zorlayan bazı görevleri daha kolay yerine getirebiliyor, sorunların ortaya çıkmadan önce hangi işaretleri verebileceğini fark edebiliyor ve karşılaştığım durumları daha geniş bir çerçevede değerlendirebiliyordum. Bir işin yalnızca görünen kısmını değil, onu etkileyen diğer unsurları da düşünmeye başlamıştım. İnsan deneyim kazandıkça her soruna hemen müdahale etmesi gerekmediğini, bazı durumlarda beklemenin ve daha fazla bilgi edinmenin daha doğru olduğunu öğreniyor. Bazen bir problemin çözümü, daha çok çalışmaktan değil, problemi doğru tanımlamaktan geçiyor.

Mesleki deneyimim arttıkça insanların farklı çalışma biçimlerini de daha iyi tanımaya başladım. Herkes aynı motivasyonla hareket etmiyor, herkes aynı koşullarda çalışmıyor ve herkesin güçlü olduğu alanlar birbirinden farklı oluyordu. Bir insanın benim gibi düşünmemesi, mutlaka yanlış düşündüğü anlamına gelmiyordu. Bazı konularda farklılıklarımız iş birliğini zorlaştırırken bazı konularda daha iyi sonuçlar elde etmemizi sağlıyordu. İnsanları tek bir ölçüye göre değerlendirmek yerine, hangi koşullarda daha iyi çalıştıklarını ve ne tür katkılar sağlayabildiklerini anlamak gerektiğini öğrendim.

Çalışma hayatı bana başarının görünmeyen tarafını da gösterdi. Dışarıdan bakıldığında bir insanın mesleğinde ilerlemesi, gelirini artırması veya daha fazla sorumluluk üstlenmesi başarı gibi görünebilir. Fakat bu sonuçların arkasında çoğu zaman kimsenin görmediği saatler, ertelenen planlar, alınan riskler ve çözülmesi gereken sorunlar vardır. İnsan bazen başkalarının takdir ettiği bir sonuca ulaşmak için kendi hayatından beklediğinden daha fazla zaman ayırır. Bu çabanın değeri olabilir, ancak insanın ne uğruna çalıştığını zaman zaman kendisine sorması gerekir.

İş hayatımın ilerleyen dönemlerinde geçmişteki önceliklerimi yeniden değerlendirmeye başladım. Bir zamanlar çok önemli gördüğüm bazı başarıların, hayatımın bütününü düşündüğümde daha sınırlı bir yere sahip olduğunu fark ettim. İşimi iyi yapmak benim için hâlâ önemliydi. Sorumluluklarımı yerine getirmek, ekonomik açıdan ayakta kalmak ve kendi emeğimin karşılığını almak istiyordum. Fakat bunların yanında sağlığımı korumak, dinlenmek, insanlarla ilişkimi sürdürmek ve hayatın yalnızca işten ibaret olmadığını unutmamak da önem kazanıyordu.

Yıllar boyunca çalışma hayatında karşılaştığım güçlükler bana sabretmeyi öğretti, fakat sabretmenin her koşulda sessizce katlanmak anlamına gelmediğini de anladım. Bazı durumlarda çözüm aramak, bir sorunu açıkça dile getirmek veya artık işe yaramayan bir yöntemi değiştirmek gerekiyordu. Bazen bir insanın çalışkanlığı, her işi kabul etmesine neden olabiliyor. Ancak sorumluluk sahibi olmak, her şeyi tek başına üstlenmek değildir. Kendi sınırlarını tanımak, hangi işi ne kadar zamanda yapabileceğini bilmek ve gerektiğinde yardım istemek de olgunluğun parçalarıdır.

İş hayatımın ortalarına geldiğimde geçmişteki genç hâlime göre daha az aceleciydim. Bir sorunun karşıma çıkması, hemen en kötü sonucun gerçekleşeceği anlamına gelmiyordu. Bir planın bozulması, bütün çabanın boşa gittiğini göstermiyordu. Bir insanın beni eleştirmesi, yaptığım işin tamamının değersiz olduğu anlamına gelmiyordu. Deneyim, her şeyin kolaylaşmasını sağlamasa da olayların etkisini daha doğru değerlendirmeye yardımcı oluyordu.

Bununla birlikte deneyimin insanı her zaman haklı çıkarmadığını da gördüm. Bazen yıllardır yaptığım bir işi aynı yöntemle sürdürmeye alıştığım için değişime direnebiliyordum. Yeni bir yaklaşımı öğrenmek yerine bildiğim yöntemi savunmak daha kolay geliyordu. Oysa dünya değişiyordu. İşlerin yapılma biçimleri, teknolojiler, çalışma koşulları ve insanların beklentileri farklılaşıyordu. Geçmişte işe yarayan bir yöntem, gelecekte aynı sonucu vermeyebilirdi. Bu nedenle öğrenmeyi bırakmamak, insanın yalnızca gençliğinde değil, mesleğinin bütün aşamalarında sürdürmesi gereken bir sorumluluktu.

Altmış yaşımdaki ben, çalışma hayatının ortalarında bulunan hâlime baktığımda onun omuzlarında görünenden daha fazla yük taşıdığını fark ettim. Yapılacak işleri, yetiştirilecek görevleri, geleceğe ilişkin kaygıları ve kendisine düşen sorumlulukları düşünüyordu. Ona, “Her şeyi kontrol edebileceğini sanma,” dedim. “İşini iyi yapmak için çaba göster ama hayatının tamamını kontrol edemeyeceğini de kabul et. Bazen beklediğin fırsat gelmeyecek. Bazen hak ettiğini düşündüğün karşılığı alamayacaksın. Bazen de hiç planlamadığın bir gelişme sana yeni bir yol açacak. Bunların hepsi hayatın bir parçası.”

Bana, “Peki, bütün bu yıllar boyunca yaptığım fedakârlıklara değecek mi?” diye sorduğunu hayal ettim.

Bir süre düşündüm. “Bunu yalnızca kazandığın parayla veya geldiğin makamla ölçemezsin,” dedim. “Emeğinin sana ne kazandırdığına bakarken neleri öğrendiğini, hangi sorumlulukları yerine getirdiğini ve nasıl bir insan hâline geldiğini de düşün. Ama kendini sürekli feda etmenin de tek başına bir erdem olmadığını unutma. Hayatını kazanmak için çalışırken hayatını yaşamayı bütünüyle erteleme. Çünkü bir gün geriye baktığında yalnızca tamamladığın işleri değil, yaşamadığın günleri de hatırlayacaksın.”

Bu sözleri söylerken kendi geçmişimde ertelediğim şeyleri de düşünüyordum. Bazen bir işi bitirdikten sonra rahatlayacağımı sanmış, ancak tamamlanan işin yerini yenisi almıştı. Bazen daha iyi koşullara ulaştığımda kendime daha fazla zaman ayıracağımı düşünmüş, o koşullar oluştuğunda karşıma başka sorumluluklar çıkmıştı. Hayat, bütün meselelerin aynı anda sona erdiği bir dönemi her zaman sunmuyordu. İnsan bir sorununu çözdüğünde başka bir konuyla ilgilenmeye başlıyordu. Bu nedenle hayatı yaşamaya başlamak için bütün sorunların bitmesini beklemek, çoğu zaman yaşamı sürekli ertelemek anlamına geliyordu.

Çalışma hayatının ilerleyen yıllarında zamanın geçişini daha belirgin biçimde hissetmeye başladım. Gençken önümde uzun yıllar olduğunu düşünüyordum. Şimdi ise bazı dönemlerin ne kadar çabuk geride kaldığını fark ediyordum. Bir zamanlar yeni başladığım işte deneyimsiz olduğum günler uzak bir geçmişte kalmıştı. İlk başta zorlandığım görevler, artık mesleki alışkanlıklarımın bir parçası olmuştu. Bir zamanlar önümde büyük bir engel gibi görünen bazı sorunlar, sonradan yaşadığım daha farklı deneyimlerin yanında daha küçük görünmeye başlamıştı.

Yıllar geçtikçe çevremdeki insanlar da değişiyordu. Birlikte çalıştığım kişiler farklı görevlere geçiyor, bazıları başka yerlere taşınıyor, bazıları çalışma hayatından ayrılıyor ve yeni insanlar aramıza katılıyordu. İş ortamı, değişmeyen bir yapı değildi. İnsanların hayatları ilerledikçe kurdukları ilişkiler ve üstlendikleri sorumluluklar da değişiyordu. Ben de bu değişimin içindeydim. Bir zamanlar benden daha deneyimli kişilere danışırken zamanla başkalarının görüş almak için bana geldiğini fark ettim. Bu durum bana hem gurur veriyor hem de sorumluluk hissettiriyordu. Bildiklerimi paylaşmak, başkalarının gelişimine katkıda bulunmak ve kendi deneyimimi yalnızca kendim için kullanmamak önemli hâle gelmişti.

Mesleki olarak daha deneyimli olduğum dönemde genç çalışanlara baktığımda kendi ilk yıllarımı hatırlıyordum. Onların yaptığı bazı hataları daha önce ben de yapmıştım. Bazı soruları neden sorduklarını anlayabiliyor, bazı kaygılarını kendi geçmişimden tanıyabiliyordum. Ancak onlara her şeyi anlatmanın yeterli olmayacağını da biliyordum. İnsanlar başkalarının deneyimlerinden yararlanabilir, fakat kendi deneyimlerini yaşamadan bazı dersleri tam olarak öğrenemezler. Benim görevim her zaman onların yerine karar vermek değildi. Bazen doğru soruyu sormak, bazen farklı bir bakış açısı sunmak ve bazen de kendi kararlarını vermelerine fırsat tanımak daha yararlıydı.

İş hayatımın sonlarına yaklaştıkça emeklilik düşüncesi daha fazla gündemime girmeye başladı. Önceleri emeklilik, çok uzak bir gelecekte gerçekleşecek ve çalışma hayatının ardından başlayacak sakin bir dönem gibi görünüyordu. Fakat bu düşünceyi daha ciddi biçimde değerlendirmeye başladığımda, emekliliğin yalnızca işten ayrılmak anlamına gelmediğini fark ettim. Yıllardır hayatımın önemli bir bölümünü belirleyen günlük düzen değişecekti. Sabah kalkmamı sağlayan nedenler, gün içinde takip ettiğim işler ve zamanımı planlama biçimim farklılaşacaktı. Çalışırken zaman zaman yorulmuş olsam da iş hayatı bana bir yapı, bir sorumluluk ve belirli bir toplumsal rol sağlamıştı. Bu yapı ortadan kalktığında kendi hayatımı nasıl düzenleyeceğimi düşünmem gerekiyordu.

Emeklilik öncesinde insanın aklında farklı sorular birikebilir. Bundan sonra günlerimi nasıl geçireceğim? Kendime daha fazla zaman ayırabilecek miyim? Çalışırken ertelediğim şeyleri yapabilecek miyim? Gelirim ve harcamalarım arasındaki dengeyi koruyabilecek miyim? Sosyal çevremi nasıl sürdüreceğim? Bunlar yalnızca ekonomik sorular değildir. Emeklilik, insanın kendisini tanımlama biçimini de etkileyebilir. Uzun yıllar belirli bir meslekle anılan kişi, iş hayatından ayrıldığında kendisini farklı bir şekilde tanımlamak zorunda kalabilir.

Ben de emeklilik yaklaşırken geçmişteki yılları gözden geçirmeye başladım. Yıllar boyunca ne kadar çalıştığımı, hangi sorumlulukları üstlendiğimi ve hayatımın ne kadarını mesleğime ayırdığımı düşünüyordum. Çalışma hayatımın bana kattığı bilgi ve deneyimi küçümsemiyordum. Kazandığım geçim, öğrendiğim beceriler ve kurduğum ilişkiler hayatımın önemli parçalarıydı. Fakat emekliliğin yaklaşması, önümdeki zamanın nasıl kullanılacağına ilişkin yeni bir soru ortaya çıkarıyordu. Artık yalnızca iş hayatındaki hedeflerime göre değil, kendi ihtiyaçlarıma ve ilgilerime göre de bir düzen kurabilirdim.

Emeklilik fikrini düşünürken gençliğimde hayal ettiğim özgürlükle gerçek özgürlüğün aynı şey olmadığını bir kez daha anladım. Gençken özgür olmayı, kimsenin bana ne yapacağımı söylememesi olarak görüyordum. Çalışma hayatında özgürlüğün ekonomik bağımsızlıkla, sorumlulukları yerine getirebilmekle ve kendi kararlarını verebilmekle ilişkili olduğunu öğrendim. Emekliliğe yaklaşırken ise zaman üzerinde daha fazla söz sahibi olmanın önemini fark ettim. Ancak boş zamanın varlığı, insanın o zamanı nasıl kullanacağını otomatik olarak bildiği anlamına gelmiyordu. Bir iş düzeninden ayrıldıktan sonra kendi hayatına yeni bir amaç kazandırmak da çaba gerektiriyordu.

Emekli olmaya hazırlanan hâlime dönüp baktım. Yılların getirdiği deneyim yüzüne yerleşmişti. Bir zamanlar geleceği kurmak için çalışırken şimdi kurduğu hayatın geri kalanını nasıl yaşayacağını düşünüyordu. Ona, “Bugüne kadar çalıştın, öğrendin, sorumluluklarını yerine getirmeye uğraştın. Şimdi başka bir döneme hazırlanıyorsun,” dedim. “Ama emekliliği hayatın son bölümü gibi görme. Bu, günlük düzeninin değiştiği yeni bir dönem. Kendine yeni uğraşlar bulabilir, öğrendiklerini başkalarıyla paylaşabilir ve daha önce zaman ayıramadığın şeylere yönelebilirsin. Yalnızca boş zamanın artmasını bekleme. O zamanı nasıl değerlendireceğine ilişkin kararları da sen vermelisin.”

Emekliliğe yaklaşan ben, “Ya kendimi işe yaramaz hissedersem?” diye sordu.

Bu sorunun üzerinde durdum. Çünkü çalışma hayatı boyunca insanın değeri bazen yaptığı işle, kazandığı parayla veya başkalarına sağladığı faydayla ölçülebiliyor. İşten ayrılınca bu ölçüler ortadan kalkmasa bile değişebiliyor. İnsan artık her sabah bir görev yerine getirmek için yola çıkmadığında, kendisini nasıl değerlendireceğini yeniden öğrenmek zorunda kalabiliyor.

“Bir işte çalışmıyor olmak, işe yaramadığın anlamına gelmez,” dedim. “Yıllar boyunca kazandığın deneyim bir anda kaybolmayacak. İnsanlarla kurduğun ilişkiler, öğrendiklerin ve hayata bakışın da değer taşımaya devam edecek. Ancak kendini yalnızca başkalarına ne kadar fayda sağladığın üzerinden değerlendirme. Dinlenmeye, öğrenmeye, merak etmeye ve sırf sana iyi geldiği için bir şey yapmaya da hakkın var. Hayatının her döneminde kendini kanıtlamak zorunda değilsin.”

Emeklilik başladıktan sonra hayatımın günlük akışı değişti. Sabahları uyanmak için artık işe yetişme zorunluluğum yoktu. Gün içinde takip etmem gereken görevler azalmış, zamanımı planlama biçimim değişmişti. İlk başlarda bu değişimin getirdiği rahatlığı hissetmek mümkündü. Uzun yıllar boyunca belirli bir düzen içinde yaşamıştım. Şimdi günün bazı saatlerini kendime ayırabilir, yapmak istediğim işleri acele etmeden tamamlayabilir ve zamanımı daha esnek biçimde kullanabilirdim.

Ancak emeklilik, bütün sorunların sona erdiği bir dönem değildi. Günlük sorumluluklar devam ediyordu. Hayatın ekonomik koşulları, insan ilişkileri, kişisel ihtiyaçlar ve geleceğe ilişkin belirsizlikler varlığını sürdürüyordu. Üstelik çalışma hayatında zaman zaman yorucu bulduğum düzen ortadan kalkınca, günlerimi nasıl yapılandıracağım konusunda yeni kararlar vermem gerekiyordu. Önceden iş, günün önemli bir bölümünü kendiliğinden düzenliyordu. Şimdi zamanın daha büyük bir kısmı bana kalmıştı ve bu zamanı anlamlı biçimde değerlendirmek benim sorumluluğumdaydı.

Emeklilik sonrasında geçmişi düşünmek için daha fazla fırsatım oldu. Çalışırken çoğu zaman bir sonraki göreve, bir sonraki haftaya veya çözülmesi gereken bir sonraki soruna odaklanıyordum. Şimdi geride kalan yılları daha geniş bir çerçevede değerlendirebiliyordum. Bazı anılar, uzun süre sonra yeniden hatırıma geliyor, bazı olayların neden önemli olduğunu ancak aradan yıllar geçtikten sonra daha iyi anlıyordum. Bir zamanlar çok büyük görünen sorunların bir bölümünün zamanla etkisini kaybettiğini, bazı küçük olaylarınsa hayatımda beklediğimden daha kalıcı izler bıraktığını fark ediyordum.

Geçmişe bakmak, yalnızca güzel anıları hatırlamak değildi. Yapamadığım şeyleri, ertelediğim kararları ve farklı davranmış olmayı dilediğim durumları da düşünüyordum. Bazen kendime, “O gün başka türlü davransaydım ne olurdu?” diye soruyordum. Bu sorunun kesin bir cevabı yoktu. Geçmişteki bir kararı değiştirseydim hayatımın hangi yöne gideceğini bilemezdim. Bir kararın sonuçlarını bugün bildiğim için o gün de aynı bilgiyi taşıdığımı varsaymak doğru değildi. Geçmişteki ben, o günün koşulları, bilgisi ve deneyimiyle hareket etmişti.

Bu farkındalık, geçmişteki hataları görmezden gelmemi sağlamadı. Yaptığım yanlışların sorumluluğunu kabul etmek hâlâ önemliydi. Ancak sorumlulukla kendini sürekli suçlamak arasında bir fark olduğunu da anladım. Bir hatadan ders çıkarmak, onun nedenlerini incelemek ve benzer bir durumda daha doğru davranmaya çalışmak mümkündü. Buna karşılık aynı olayı yıllar boyunca zihnimde tekrar ederek kendimi cezalandırmak, geçmişi değiştirmiyordu. İnsan geçmişini kabul etmeyi öğrendiğinde onu unutmak zorunda kalmıyor; yalnızca geçmişin bugünkü hayatını bütünüyle yönetmesine izin vermemeyi öğreniyordu.

Emeklilik döneminde insan ilişkilerinin önemini de daha belirgin biçimde fark ettim. Çalışma hayatı boyunca her gün karşılaştığım insanların bir bölümüyle artık düzenli olarak görüşmüyordum. Bazı ilişkiler zaman içinde doğal biçimde uzaklaşmıştı. Bu durum bana ilişkilerin kendiliğinden devam etmediğini gösteriyordu. İnsanlarla bağ kurmak kadar o bağı sürdürmek de emek istiyordu. Birini aramak, hâlini sormak, birlikte zaman geçirmek veya bir sorunu konuşmak için fırsat yaratmak gerekiyordu. Zamanın artması, ilişkilerin kendiliğinden güçleneceği anlamına gelmiyordu. O ilişkileri önemsemek ve onlara yer açmak gerekiyordu.

Aynı zamanda yalnız kalmanın anlamı da benim için değişmişti. Gençken yalnızlık bazen bir eksiklik gibi görünürdü. İnsanların arasında olmak, arkadaşlarla vakit geçirmek ve bir gruba ait hissetmek önemliydi. Yıllar geçtikçe yalnız kalmanın her zaman olumsuz bir durum olmadığını anladım. İnsan bazen kendi düşüncelerini dinlemek, bir konuyu acele etmeden değerlendirmek veya yalnızca sessizce zaman geçirmek isteyebilir. Ancak seçilmiş bir yalnızlıkla insanın istemeden içine düştüğü yalnızlık aynı şey değildir. Kendi başına vakit geçirebilmek değerlidir, fakat insanın gerektiğinde başkalarıyla ilişki kurabileceği bir çevreye sahip olması da önemlidir.

Emeklilik sonrasında kendime ilişkin beklentilerimi yeniden düzenledim. Artık her gün bir önceki günden daha üretken olmak veya mutlaka yeni bir başarı elde etmek zorunda olmadığımı anlamaya başladım. Bazı günler belirli bir işi tamamlamak, bazı günler yeni bir şey öğrenmek, bazı günlerse dinlenmek yeterli olabiliyordu. Hayatın değerini yalnızca ölçülebilir sonuçlarla belirlemek, yaşadığımız deneyimlerin önemli bir bölümünü gözden kaçırmamıza neden olabilir. İnsan bazen bir sorununu çözerek, bazen bir başkasını dinleyerek, bazen de kendisine zaman ayırarak hayatına anlam katabilir.

Bütün bunları düşünürken altmış yaşına gelmenin benim için ne anlama geldiğini daha iyi anlamaya başladım. Altmış yaş, geçmişte hayal ettiğim kadar uzak bir nokta değildi artık. Yıllar boyunca her yeni yaşa ulaştığımda hayatımın başka bir dönemine geçmiştim. Çocuklukta büyümek, gençlikte bağımsız olmak, yetişkinlikte bir düzen kurmak ve çalışma hayatında sorumluluklarımı yerine getirmek önemliydi. Şimdi ise yaşadığım hayatın bütün bu dönemlerini bir arada değerlendirebiliyordum.

Altmış yaşımda aynaya baktığımda, gençliğimdeki yüzü göremiyordum. Bedenim yılların etkisini taşıyordu. Dinlenmeye daha fazla ihtiyaç duyduğum zamanlar vardı. Bazı işleri eskisi kadar hızlı yapamayabileceğimi biliyor, fiziksel gücümün ve enerjimin değişebileceğini kabul ediyordum. Ancak bu değişiklikler, kendimi yalnızca kayıplar üzerinden değerlendirmem gerektiği anlamına gelmiyordu. Yaş ilerledikçe bazı imkânlar azalabilirken başka beceriler gelişebiliyor. İnsan daha sabırlı, daha dikkatli veya daha anlayışlı hâle gelebiliyor. Herkesin hayatı farklı olsa da yaş almak, insanın kendisini değerlendirme ölçülerini yeniden düşünmesi için bir fırsat sunuyordu.

O gün, hayalimde geçmişimin bütün dönemlerini aynı odada topladım. Yeni doğmuş bebeğim sessizce yatıyordu. Çocukluğumdaki ben etrafı merakla inceliyordu. İlkokul öğrencisi olan ben elindeki deftere bakıyor, ortaokul öğrencisi olan ben kendi düşüncelerini anlamaya çalışıyordu. Lise çağındaki ben geleceğine ilişkin sorular soruyor, gençliğimdeki ben hayallerinin peşinden gitmek istiyordu. Üniversite öğrencisi olan ben önündeki seçenekleri değerlendiriyor, iş hayatının ilk yıllarındaki ben kendisini kanıtlamaya çalışıyordu. Deneyim kazanmış yetişkin hâlim sorumluluklarını düşünürken emekliliğe yaklaşan ben yeni bir döneme hazırlanıyordu. Hepsinin karşısında ise altmış yaşındaki ben duruyordu.

Onlara tek tek baktım. Bir zamanlar olduğum bu insanların hiçbirini bütünüyle yargılamak istemiyordum. Bebekliğimi bilgisiz olduğu için, çocukluğumu bazı şeyleri anlamadığı için, gençliğimi hatalar yaptığı için suçlayamazdım. Üniversite yıllarımda her şeyi bilmemi bekleyemezdim. İş hayatımın ilk dönemlerinde deneyimsiz olmam doğaldı. Yıllar içinde verdiğim bazı kararların yanlış olduğunu bugün daha açık görebilsem de o kararları verirken sahip olduğum bilgi ve koşulları unutmamalıydım.

Geçmişteki her hâlimin bugünkü benliğimin oluşmasında bir payı vardı. Çocukluğumda öğrendiğim bazı davranışlar yetişkinliğimde de benimle kalmıştı. Gençliğimde kurduğum hayallerin bir bölümü değişmiş, bazılarıysa farklı bir biçimde gerçekleşmişti. Üniversitede kazandığım beceriler iş hayatımda bana yardımcı olmuştu. Çalışırken edindiğim deneyimler insanları ve olayları daha iyi değerlendirmemi sağlamıştı. Emeklilik döneminde öğrendiklerim ise zamanın ve yaşamın anlamı üzerine düşüncelerimi değiştirmişti. Ben, bütün bu dönemlerin toplamıydım; ama yalnızca geçmişte yaptıklarımdan ibaret değildim. Bugün de yeni şeyler öğrenebilir, düşüncelerimi değiştirebilir ve hayatımın kalan bölümüne yön verebilirdim.

İlk olarak küçük çocuğa döndüm. Ona, “Büyümek istiyordun. Şimdi büyüdüm. Sana bir şey söyleyebilirim: Büyümek, çocukken düşündüğün gibi bütün soruların cevaplarını bulmak değil. Bazen daha fazla şey öğrendikçe daha fazla soru sormaya başlıyorsun. Bazen doğru bildiğin şeyleri değiştiriyorsun. Bazen bir konuda ne kadar az şey bildiğini fark ediyorsun. Ama bunların hiçbiri boşa geçen yıllar değil. Çünkü hayat yalnızca cevaplara ulaşmaktan ibaret değil; aynı zamanda sorularını daha doğru sormayı öğrenmek,” dedim.

Sonra lise çağındaki hâlime döndüm. Ona, “Geleceğin hakkında endişeleniyordun. Bazı kararların hayatını değiştireceğini düşünüyordun. Evet, kararların önemliydi. Ancak bugün burada olmamı sağlayan tek şey büyük kararlar değildi. Her gün yaptığım küçük seçimler de etkili oldu. Çalışmak veya ertelemek, birini dinlemek veya hemen karşı çıkmak, bir hatayı kabul etmek veya gizlemek, bir sorunun üzerine gitmek veya ondan kaçmak… Hayat, yalnızca büyük dönüm noktalarından oluşmuyor. Her gün tekrarladığımız davranışlar da zamanla kim olduğumuzu belirliyor,” dedim.

Üniversite öğrencisi olan hâlime baktım ve ona, “Bilgi edinmeye devam et. Ancak öğrendiğin şeyleri yalnızca kendini diğerlerinden üstün görmek için kullanma. Bilgi, dünyayı daha doğru anlamana yardımcı olmalı. Başkalarının bilmediği şeyleri bilmek sana sorumluluk da yükler. İnsanları küçümsemek yerine onlara yardımcı olmanın yollarını ara. Bir konuda haklı olman, her zaman en doğru biçimde davrandığın anlamına gelmez,” diye seslendim.

İş hayatındaki hâlime ise başka bir şey söylemek istedim. “Çalışmaktan kaçma, ama hayatının tamamını çalışmaya da teslim etme. Emeğinin karşılığını almak önemlidir. Kendini geliştirmek, sorumluluklarını yerine getirmek ve geleceğini güvence altına almak için çaba göster. Fakat bunları yaparken kendine ayırdığın zamanı bütünüyle ortadan kaldırma. İnsan yalnızca bir mesleğin sahibi değildir. Öğrenmek, dinlenmek, sevmek, düşünmek ve başkalarıyla ilişki kurmak da hayatın parçalarıdır. Bir gün emekli olacaksın. O gün geldiğinde, çalışırken yaşadığın hayatın da değerli olduğunu hatırlayabilmek için yalnızca işlerini değil, kendini de önemse.”

Son olarak emeklilik dönemindeki hâlime döndüm. Ona, “Geçmişi düşünmekten korkma, ama geçmişte yaşamaya da başlama. Yaptıklarını değerlendir, hatalarından ders çıkar ve iyi yaptığın şeyleri de kabul et. Kendine yalnızca eksiklerini hatırlatarak adil davranmış olmazsın. Bugüne kadar neleri başardığını, hangi güçlükleri aştığını ve hangi insanlarla güzel ilişkiler kurduğunu da hatırla. Bundan sonraki hayatını geçmişin hesabını çıkarmakla tüketme. Önünde hâlâ yaşayabileceğin günler var,” dedim.

Sonra hepsine birlikte baktım ve kendime şu soruyu sordum: “Altmış yaşına gelene kadar geçen yılların sonunda gerçekten ne öğrendin?”

Bu soruya tek bir cevap veremedim. Çünkü hayat bana tek bir büyük ders vermemişti. Öğrendiklerim, yıllar içinde yaşadığım olayların, yaptığım hataların, karşılaştığım insanların ve değiştirdiğim düşüncelerin içinde birikmişti. Yine de bazı sonuçlara ulaşabiliyordum.

İnsan hayatının başında kendisini tanımaz. Çevresindeki insanlardan öğrenir, onların davranışlarını gözlemler ve zamanla kendi düşüncelerini oluşturmaya başlar. Ancak kendisini tanıma süreci hiçbir zaman bütünüyle tamamlanmaz. İnsan yıllar geçtikçe değişir, yeni deneyimler yaşar ve geçmişte doğru kabul ettiği bazı düşünceleri yeniden değerlendirir. Bu nedenle insanın kendisini tanıması, bir gün tamamlanıp sona eren bir görev değildir.

Başarı da hayatın her döneminde aynı anlama gelmez. Çocukken bir sınavı geçmek, gençken geleceğini kurmak, yetişkinlikte sorumluluklarını yerine getirmek ve emeklilikte kendi hayatını anlamlı biçimde sürdürmek önemli olabilir. Ancak bütün bunların hiçbiri tek başına bir insanın hayatının tamamını açıklamaz. İnsan yalnızca kazandıklarıyla değil, yaşadıklarıyla, öğrendikleriyle, başkalarına nasıl davrandığıyla ve karşılaştığı güçlükler karşısında nasıl bir tutum geliştirdiğiyle de değerlendirilmelidir.

Bir başka öğrendiğim şey, zamanın değerini yalnızca yaş ilerledikçe anlamanın yeterli olmadığıydı. Gençken zamanın çok olduğunu düşünmek kolaydır. Yetişkinlikte ise sorumluluklar arttıkça insan günlerini çoğu zaman yapılacak işlere göre düzenler. Emekliliğe gelindiğinde geçmişte geçen yılların ne kadar hızlı ilerlediği daha belirgin hâle gelebilir. Oysa zamanın değerini anlamak için altmış yaşına gelmek gerekmemelidir. İnsan hangi yaşta olursa olsun, hayatının bugünkü bölümünü de yaşadığını hatırlamalıdır. Gelecek için hazırlanmak önemlidir, ancak gelecek uğruna bugünü bütünüyle ertelemek doğru değildir.

İnsan ilişkileri de hayatın önemli bir parçasıydı. Yıllar boyunca farklı insanlarla karşılaşmış, bazılarıyla uzun süre birlikte olmuş, bazılarıyla yollarımı ayırmıştım. Her ilişki aynı biçimde devam etmemişti. Bazı insanlardan çok şey öğrenmiş, bazılarıyla yaşadığım anlaşmazlıklardan kendi davranışlarımı değerlendirmeyi öğrenmiştim. Zaman içinde, herkesin beni anlamasını beklemenin gerçekçi olmadığını gördüm. Ben de herkesi anlayamıyordum. Ancak insanları anlamaya çalışmak, farklı düşüncelere kulak vermek ve kendi davranışlarının başkaları üzerindeki etkisini düşünmek ilişkileri daha sağlıklı hâle getirebiliyordu.

Çalışmanın ve sorumlulukların önemi de tartışılmazdı. İnsan hayatını sürdürebilmek, kendisine ve başkalarına karşı görevlerini yerine getirebilmek için çaba göstermek zorundaydı. Ancak çalışmanın değerli olması, hayatın bütün diğer alanlarının önemsiz olduğu anlamına gelmiyordu. İnsan kendi hayatını yalnızca görevler üzerinden düzenlediğinde, bir gün geriye baktığında tamamladığı işlerin çokluğunu görebilir ama kendisine ayırmadığı zamanın eksikliğini de hissedebilirdi. Bu nedenle sorumluluk ile kişisel ihtiyaçlar arasında denge kurmak, insanın bütün hayatı boyunca üzerinde düşünmesi gereken bir meseleydi.

Hatalar konusunda da daha gerçekçi bir anlayışa ulaşmıştım. İnsan yanlış kararlar verebilir, fırsatları kaçırabilir ve bazı şeyleri gerektiği zamanda yapamayabilir. Önemli olan, bütün bunları yok saymak değildir. Ancak geçmişte yapılan bir hatayı sürekli tekrarlayarak kendini cezalandırmak da çözüm değildir. İnsan hatasını kabul etmeli, mümkünse sonuçlarını düzeltmeli ve aynı yanlışı tekrarlamamak için öğrenmelidir. Geçmişi değiştirmek mümkün değildir, ama geçmişten ne öğrendiğimiz bugünkü davranışlarımızı etkileyebilir.

Altmış yaşıma geldiğimde, hayatımın tamamını kusursuz bir başarı hikâyesi olarak anlatmak istemiyordum. Çünkü böyle bir anlatı gerçekçi olmazdı. Her insan gibi benim de eksiklerim, kararsızlıklarım, yanlışlarım ve keşke dediğim anlar vardı. Bazı şeyleri daha erken anlayabilmeyi, bazı kararları daha dikkatli değerlendirmeyi ve bazı zamanları daha iyi kullanmayı isterdim. Ancak yalnızca pişmanlıklarıma odaklanırsam yaşadığım hayatın büyük bölümünü görmezden gelmiş olurdum. Hayatımda çaba gösterdiğim, bir şeyler öğrendiğim, sorumluluklarımı yerine getirmeye çalıştığım ve zaman içinde değiştiğim dönemler de vardı. Bunların hepsi aynı hikâyenin parçalarıydı.

Geçmişteki benlerin karşısında otururken, aslında kendimle konuştuğumu daha iyi anladım. Onlara söylediğim her söz, bugünkü düşüncelerimin bir yansımasıydı. Küçük çocuğa büyümenin ne demek olduğunu anlatırken çocukluğumun değerini hatırlıyordum. Gençliğime seslenirken deneyimsizliğimi ve o yıllarda taşıdığım beklentileri yeniden değerlendiriyordum. Çalışma hayatındaki hâlime öğüt verirken yıllar boyunca öğrendiğim sorumluluk ve denge meselelerini düşünüyordum. Emeklilik dönemimdeki kendime konuşurken ise yaş almanın yalnızca geçmişe dönmek değil, kalan zamanı da bilinçli biçimde değerlendirmek anlamına geldiğini fark ediyordum.

Sonunda hayalimdeki odada yalnızca altmış yaşındaki ben kaldı. Diğerleri kendi dönemlerine geri dönmüş gibiydi. Bebekliğim doğum anının sessizliğinde, çocukluğum okulun ilk günlerinde, gençliğim geleceğe ilişkin beklentilerinde, üniversite yıllarım yeni bilgiler öğrenmenin heyecanında, iş hayatım sorumlulukların arasında ve emeklilik dönemim yeni bir düzen kurma çabasındaydı. Hepsi geride kalmıştı, ama hiçbiri benden bütünüyle ayrılmamıştı. Onların yaşadığı olaylar, aldığı kararlar ve edindiği deneyimler bugünkü düşüncelerimin içinde yaşamaya devam ediyordu.

Aynaya yeniden baktım. Karşımda altmış yaşında bir adam vardı. Hayatın bütün sorularına cevap bulmuş biri değildi. Gelecekte ne olacağını da bilmiyordu. Ancak geçmişteki hâllerine göre bazı şeyleri daha iyi anlıyordu. İnsan ömrünün başında dünyaya bağımlı olarak gelir, sonra bağımsızlaşmaya çalışır, ardından sorumluluklar üstlenir ve yıllar geçtikçe kendi hayatını yeniden değerlendirmeye başlar. Bu süreçte insanın değişmeyen bir tarafı olsa da düşünceleri, öncelikleri ve beklentileri zaman içinde dönüşür.

Altmış yaşımda kendime şunu söyleyebiliyordum: Yaşadığım hayat, yalnızca ulaşmak istediğim hedeflerden oluşmadı. O hedeflere giderken yaşadığım günler, karşılaştığım insanlar, öğrendiğim bilgiler, yaptığım hatalar ve verdiğim kararlar da hayatımın kendisiydi. Bazen bir sonuca ulaşmak için harcadığım çabanın değerini, o sonuca ulaştıktan çok sonra anladım. Bazen de bir hedefe ulaşmanın düşündüğüm kadar önemli olmadığını gördüm. Bunların hiçbiri yaşadığım yılları değersiz kılmadı. Tam tersine, hayatın tek bir sonuca indirgenemeyeceğini öğretti.

Şimdi geriye baktığımda, doğumumdan altmış yaşıma kadar geçen süreci yalnızca yaş dönemlerine ayrılmış bir çizgi olarak görmüyorum. Bu, aynı zamanda kendimi tanımaya çalıştığım uzun bir yolculuk. Her dönemde başka bir sorum vardı. Bebekken ihtiyaçlarımın karşılanmasına, çocukken çevremi tanımaya, okul çağında öğrenmeye, gençken kim olduğumu anlamaya, üniversitede geleceğimi kurmaya, iş hayatında sorumluluklarımı yerine getirmeye ve emeklilikte geçmişimle barışmaya çalıştım. Her dönemde bir şeyleri öğrenirken başka şeyleri henüz bilmiyordum. Bugün de bilmediğim şeyler var.

Bütün hayatımı yeniden yaşayabilseydim, her şeyin aynı biçimde gelişmesini istemezdim. Bazı hatalarımı düzeltmek, bazı kararları daha dikkatli vermek ve bazı fırsatları daha iyi değerlendirmek isteyebilirdim. Ancak geçmişin bütün güçlüklerini ortadan kaldırmayı da istemezdim. Çünkü bugün sahip olduğum deneyimin bir bölümü, tam da o güçlüklerle karşılaştığım için oluştu. Bunun anlamı, yaşadığım her acının gerekli veya her yanlışın yararlı olduğu değildir. Yalnızca insanın geçmişini bugünkü bilgisiyle değerlendirirken, o günkü koşullarını ve deneyimsizliğini de hesaba katması gerektiğidir.

Altmış yaşıma geldiğimde artık gençliğime dönüp her şeyi yeniden başlatamayacağımı biliyorum. Ancak önümdeki hayatın bütünüyle kapanmış bir defter olmadığını da biliyorum. Öğrenebileceğim şeyler, kurabileceğim ilişkiler, değerlendirebileceğim fırsatlar ve değiştirebileceğim alışkanlıklar hâlâ var. Yaşım ilerledi diye merak etmeyi bırakmam gerekmiyor. Geçmişte hata yaptım diye yeni bir karar almaktan korkmam gerekmiyor. Bazı hayallerim gerçekleşmedi diye hayatımın geri kalanını yalnızca pişmanlıklarla geçirmem gerekmiyor.

Bugün kendime baktığımda, doğum anında hiçbir şey bilmeyen o bebekle aramda altmış yıllık bir mesafe olduğunu görüyorum. Ancak o mesafe yalnızca geçen zamanın ölçüsü değil. Aynı zamanda öğrendiklerimin, deneyimlerimin ve değişen düşüncelerimin ölçüsü. Bir zamanlar büyümeyi bekleyen çocuk oldum. Geleceği hakkında kaygılanan genç oldum. Hayatını kurmaya çalışan yetişkin oldum. Çalışmanın ve sorumlulukların içinde yıllar geçirdim. Sonra emekliliğin getirdiği değişime uyum sağlamaya çalıştım. Şimdi ise bütün bu dönemlere aynı hayatın parçaları olarak bakabiliyorum.

Kendime son bir kez seslendim: “Buraya kadar geldin. Her şeyi doğru yapmadın, her istediğine ulaşmadın ve her sorunun cevabını bulamadın. Ama yaşadın. Öğrendin, değiştin, bazı şeyleri kaybettin ve bazı şeyleri kazandın. Şimdi geçmişini ne olduğundan daha güzel göstermek zorunda değilsin. Onu olduğundan daha kötü görmek zorunda da değilsin. Yaşadığın hayatı bütün yönleriyle kabul edebilirsin. Bundan sonra yapabileceğin en iyi şey, geçmişin sana öğrettiklerini yanında taşıyarak kalan zamanını daha bilinçli yaşamaktır.”

Bu konuşmanın sonunda hayatımın bütün sorularını çözmüş değildim. Fakat artık geçmişime yalnızca özlem veya pişmanlıkla bakmıyordum. Onu anlamaya çalışıyordum. Çünkü altmış yaşına gelmek, yalnızca uzun bir hayat yaşamış olmak demek değildi. Aynı zamanda geride kalan yılları bir arada görebilmek, kendine karşı daha dürüst davranabilmek ve hayatın bundan sonraki bölümüne hangi düşüncelerle devam edeceğine karar verebilmekti.

Aynadan son kez ayrıldım ve bulunduğum odaya döndüm. Dışarıda hayat kendi akışı içinde devam ediyordu. İnsanlar bir yerlere yetişiyor, çocuklar büyüyor, gençler geleceklerini planlıyor, yetişkinler işlerine gidiyor ve emekliler kendi günlerini yaşamaya çalışıyordu. Her biri kendi hayatının içindeydi. Ben de kendi hayatımın içindeydim. Arkamda altmış yıllık bir geçmiş, önümde ise uzunluğunu kesin olarak bilemediğim bir zaman vardı.

Artık şunu biliyordum: Bir insanın hayatı yalnızca doğduğu günle veya ulaştığı yaşla ölçülemez. Hayat, bu iki nokta arasında yaşananların tamamıdır. Kimi zaman hızlı, kimi zaman yavaş ilerleyen; bazen beklenmedik olaylarla yön değiştiren; bazen insanı zorlayan, bazen de ona yeni imkânlar sunan uzun bir süreçtir. Ben bu sürecin içinden geçtim. Her dönemimde başka bir insandım, ama hepsinde aynı hayatı taşıyordum. Şimdi altmış yaşında, geçmişteki bütün hâllerimi yanımda hissederek yoluma devam ediyorum. Çünkü hikâyem, geride bıraktığım yıllarla tamamlanmış olsa da hayatım henüz sona ermedi…

Sevgiyle